Hannah Arendt: η κοινοτοπία του κακού και η δύναμη της καθαρής σκέψης

Παρακολουθώντας την ταινία Χάνα Άρεντ, με την καταπληκτική Μπάρμπαρα Σούκοβα να υποδύεται την φιλόσοφο, πάρα τον σχετικό ακαδημαϊσμό της, σου δημιουργείτε η επιθυμία να διαβάσεις κάποια έργα της. Και αυτή είναι νομίζω και η μεγάλη προσφορά της ταινίας.

Η ταινία κατά κύριο λόγο, έχει ως βάση την παρακολούθηση και συνέχεια την θέση που πήρε η Γερμανοεβραία Χάνα Άρεντ στην δίκη του  ναζί Α. Αιχμαν. Μια θέση που την έφερε σε οριστική ρήξη με τους σιωνιστικούς κύκλους στις ΗΠΑ και στο Ισραήλ. Ταυτόχρονα παρακολουθούμε την σχέση της με τον άνδρα της, τον Χ. Μπλύχερ, που υπήρξε ένας μαρξιστής αντισταλινικός διανοούμενος που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πολιτική στροφή της Χάνα Άρεντ.

Άλλα και την σχέση ζωής της Χάνα Άρεντ με τον Μ. Χάιντεγκερ, τον «μυστικό μάγο της σκέψης» της, μια σχέση φιλοσοφική, ρομαντική, ερωτική, που τελείωσε με την ναζιστική στροφή του μεγάλου φιλοσόφου Μ. Χάιντεγκερ και αποκαταστάθηκε μεταπολεμικά.

Έλεγε ο Σαρτρ πως οι άνθρωποι δεν είναι τίποτε άλλο παρά οι επιλογές τους και εκεί εδράζεται τόσο η ευθύνη τους, όσο και  ελευθερία τους, για αυτό το λόγο έχει ευθύνες το να είσαι ελεύθερος, για αυτό το λόγο δεν είναι εύκολο το να είσαι ελεύθερος.

Και η Γερμανοεβραία Χάνα Άρεντ σε όλη την ζωή της έκανε με μεγάλη συναίσθηση του ιστορικού και οντολογικού χρέους, κόπο,  πόνο και κυρίως με σκέψη τις επιλογές της. Όπως όταν παρακολούθησε την δίκη του ναζιστή γραφειοκράτη Α. Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ. Ο  Α. Άιχμαν ήταν ένας συνταγματάρχης των ss, επικεφαλής στην γκεστάπο για τις μαζικές εκτοπίσεις των εβραίων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, στα κολαστήρια της μαζικής εξόντωσης τους.  Ο Α. Άιχμαν διέφυγε στην Αργεντινή και εκεί τον βρήκαν οι Ισραηλινοί, τον απήγαγε η Μοσάντ και τον έστειλε στο Ισραήλ να δικαστεί και τελικά να καταδικαστεί σε θάνατο. (http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CE%BD%CF%84%CE%BF%CE%BB%CF%86_%CE%86%CE%B9%CF%87%CE%BC%CE%B1%CE%BD).

Η Χάνα Άρεντ παρακολουθώντας την δίκη του  Α. Άιχμαν αντί να δει ένα ανθρωπόμορφο τέρας, είδε ένα απολύτως φυσιολογικό άνθρωπο, ένα απολύτως συνειδητοποιημένο γραφειοκράτη που δεν σκέπτεται, που απλώς κάνει με αφοσίωση το καθήκον του στο νόμου του Χίτλερ.  Ένα μικρό και ασήμαντο ανθρωπάκο που ο άνεμος των γεγονότων τον μετέτρεψε σε  ιστορικό πρόσωπο και του έδωσε μια τέτοια ευθύνη. Ήταν η απερισκεψία που διαφέρει από την βλακεία που τον μετέτρεψε σε ένα από τους μεγαλύτερους εγκληματίες του 20ού αιώνα,  ο Α. Άιχμαν ήταν απλώς ανίκανος να σκεφτεί.

Αυτό δεν μηδενίζει την ευθύνη του, δεν το δικαιολογεί, η Χάνα Άρεντ ερμηνεύει σε μια φιλοσοφική βάση αυτό που η ίδια ονόμασε κοινοτοπία του κακού. Η φιλόσοφος πιστεύει πως το μεγαλύτερο κακό είναι αυτό που διαπράττεται από μικρούς, ασήμαντους ανθρώπους. Από ανθρώπους δίχως κίνητρα, χωρίς πεποιθήσεις, χωρίς φανατισμό, χωρίς διαβολικές σκέψεις. Από ανθρώπους που αρνιούνται την ανθρωπιά τους. «Τα ειδεχθέστερα εγκλήματα διαπράττονται από τιποτένιους ανθρώπους που αρνούνται την ίδια τους την ατομικότητα».

Η βάση του ολοκληρωτισμού, η βάση της κοινοτοπίας του κακού δεν είναι οι φανατισμένοι, οι ιδεολόγοι εκφραστές των ολοκληρωτικών ιδεολογιών, αλλά οι μικροί, συνηθισμένοι άνθρωποι που δεν σκέπτονται και τους ακολουθούν.  Χωρίς αυτούς τους δεύτερους που αρνούμενοι την σκέψη, αρνούνται την ανθρωπιά τους, οι πρώτοι θα ήταν απλώς γραφικοί. Κάτι που σε ένα βαθμό  το παρατηρούμε και σήμερα με την υπόθεση της ΧΑ, με τους ηγέτες της, τα μέλη και τους ψηφοφόρους της.

Στην περίπτωση όμως της Χάνα Άρεντ αυτή η ηθική κατάπτωση, η απερισκεψία αφορούσε και τους ηγέτες των εβραίων που συνεργαστήκαν με τους ναζί στην φάση της εκτόπισης στα γκέτο και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.  Είναι αυτό το σημείο που προκάλεσε την οριστική ρήξη της φιλοσόφου με τους παλαιούς  εβραίους σιωνιστές φίλους της. Είναι το σημείο που οι σιωνιστικοί εβραϊκοί κύκλοι στις ΗΠΑ και στο Ισραήλ  την μετέτρεψαν σε φιλοναζί.

Μια δογματική,  ανόητη και απάνθρωπη τοποθέτηση που έκφραζε τα συμφέροντα ενός έθνους- κράτους που καταπάτησε τα δικαιώματα ενός άλλου λαού για να οικοδομήσει το δικό του κράτος. Φυσικά η κοσμοπολίτισσα, άπατρις Γερμανοεβραία Χάνα Άρεντ, είχε πολύ νωρίς διαχωριστεί από το σιωνιστικό ιδεώδες, που μίκρυνε την σκέψη της και το πεδίο της. Άλλωστε όπως και η ίδια λέει σε μια στιγμή της ταινίας, συνομιλώντας με τον σιωνιστή φίλο της  Κ. Μπλούμενφελντ που την κατηγορεί πώς δεν αγάπησε τους εβραίους και το Ισραήλ,  δεν αγάπησα κανένα λαό, αγαπάω τους φίλους μου.

Η Χάνα Άρεντ πίστευε πως δίχως σκέψη, ανθρωπιά δεν υπάρχει, και αυτή την σκέψη και την ανθρωπιά επιχείρησαν να καταλύσουν τα ολοκληρωτικά συστήματα, με το σύστημα των στρατοπέδων  συγκέντρωσης να είναι η κορύφωση της απαξίωσης του ανθρώπου ως άνθρωπο.  Η σκέψη δεν έχει να κάνει με την γνώση, έχει να κάνει με την ηθική διάκριση καλού- κακού, όμορφου- άσχημου.  Το κακό εν τελεί είναι ακραίο και ρηχό , ενώ το καλό είναι βαθύ και ριζοσπαστικό. Και σε αυτό το σημείο ο νεοκαντιανισμός προβάλει κυρίαρχος.

Και για αυτό δεν είναι καθόλου τυχαίο πως μελετώντας τις τρεις μεγάλες επαναστάσεις, την Αμερικάνικη, την Γαλλική και την Οκτωβριανή, επιλέγει την Αμερικάνικη γιατί οικοδόμησε συγκεκριμένους θεσμούς πολιτικής ελευθέριας, σε αντίθεση με την Γαλλική και Οκτωβριανή που κινήθηκαν γύρω από  τις έννοιες της ισότητας και αδελφότητας.

Ο Χάνα Άρεντ υπήρξε συνεχιστής της σκέψης του Μ. Χάιντεγκερ που πίστευε πως  ότι ο συνήθης στοχασμός, ως τεχνικός τρόπος σκέψης ξεκομμένος από το Μέσα στον Κόσμο Είναι, οδηγεί τους ανθρώπους σε πλάνες. Η σκέψη δεν μπορεί παρά να συνδυαστεί με την δράση. Και η δράση θέλει ανθρώπους δίχως παρωπίδες, αλλιώς οδηγεί στην κοινοτοπία του κακού και στο ολοκληρωτισμό. Ο ολοκληρωτισμός για την φιλόσοφο είχε δυο εκφράσεις, τον ναζισμό και το σταλινισμό. Το ίδιο ίσχυε και ισχύει όμως και για τον σύγχρονο δυτικό καταναλωτικό καπιταλισμό. Μεταμορφωνόμαστε σε εγωιστές- καταναλωτές εμπορευμάτων, που συχνότατα δρούμε, δίχως να σκεφτούμε. Αυτό αφορά και τους ίδιους τους φιλελεύθερους και νεοφιλελευθέρους που στο όνομα της οικονομικής ελευθέριας, περιορίζουν αν δεν καταργούν την πολίτικη ελευθερία.  Πολλές φορές μη κατανοώντας τι κάνουν και αυτοί.

Ο κόσμος και εμείς γινόμαστε αντικείμενα προς κατανάλωση και έχουμε μεταλλαχτεί σε μαζάνθρωποι, που σε αυτή την φάση της κρίσης αδυνατούμε να δώσουμε απαντήσεις στα αίτια που μας στερούν την εργασία, άρα και την καταναλωτική μας ταυτότητα. Μας στερούν την συγκεκριμένη εδώ-στο κόσμο, ύπαρξη, όπως είχε διαμορφωθεί.  Μας είχαν μετατρέψει σε «κανονικούς» ανθρώπους προς κατανάλωση και έχουμε γίνει κατατονικοί που δεν μπορούν να ικανοποιήσουν τις καταναλωτικές τους επιθυμίες, όπως μας είχαν κατασκευάσει.  Και το χειρότερο είναι πως δεν μπορούμε να σκεφτούμε καθαρά, ή δεν μπορούμε να σκεφτούμε καθόλου σε αυτή την φάση. Και αυτό είναι το μεγαλύτερο κακό για την Άρεντ.

Σε αυτό το σημείο όμως να μου επιτρέψετε μια θεμελιώδη διαφωνία με την Χάνα Άρεντ. Θα είναι λάθος να εκκινούμε τα πράγματα από την άρνηση ή την αποτυχία μας να δούμε τα πράγματα καθαρά. Άρα από την αποτυχία μας να είμαστε συνειδητοποιημένα πολιτικά όντα.

Η βάση της κοινοτοπίας του κακού, οι μορφές του ολοκληρωτισμού, είτε αυτές είναι οι ναζί, είτε ο σταλινισμός(για τον τελευταίο θέλει μεγάλη συζήτηση), είτε ο ολοκληρωτικός εμπορευματικός καπιταλισμός εδράζονται σε μια συγκεκριμένη υλική βάση, σε μια συγκεκριμένη παραγωγική διαδικασία. Που με βάση μια κυρίαρχη ιδεολογία διαμορφώνει «κανονικούς» ανθρώπους που πρέπει να σκέπτονται με ένα συγκεκριμένο τρόπο, να  δρουν/ ζουν με ένα συγκεκριμένο τρόπο. Το είναι, το συγκεκριμένο πολιτικοοικονομικό και κοινωνικό είναι διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό την συνείδηση και επιβάλει μια σκέψη. Μόνο σκεπτόμενα και ανήσυχα πνεύματα- ατομικότητες ξεφεύγουν και βάζουν μπροστά την καθαρή σκέψη και την πολιτική συνειδητοποίηση. Είναι αυτά τα πρωτοπόρα πνεύματα και ατομικότητες που με συλλογικό αγώνα σπάνε την κατατονική, μονοδιάστατη σκέψη, διαμορφώνοντας τις συνθήκες για συνολικότερες αλλαγές.

Δεν αρκεί  η οικοδόμηση μορφών πολιτικής ελευθερίας, αντιπροσωπευτικής ή και άμεσης δημοκρατίας, η φιλόσοφος είχε υπερασπιστεί  την άμεση -συμβουλιακού τύπου -δημοκρατία(http://journal.eutopia.gr/el/i-hana-arent-gia-to-systima-ton-symboylion). Απαιτείται αλλαγές προς την κατεύθυνση της κοινωνικής και οικονομικής ισότητας και της παγκόσμιας αδελφότητας για να στηριχτεί η πολιτική ελευθερία.

Ναι ο άνθρωπος είναι οι επιλογές του και φέρει την ευθύνη και την ελευθερία αυτών. Μόνο που οι επιλογές μας δεν γίνονται σε ένα ανοικτό δημοκρατικό χώρο- κόσμο. Γίνονται σε συγκεκριμένες πολιτικές, οικονομικές- γεωγραφικές, γεωπολιτικές, κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες, σε μια συγκεκριμένη διαρθρωμένη  ολότητα. Που καλούμαστε να την αλλάξουμε άρδην, να απελευθερώσουμε τις δυνατότητες που υπάρχουν. Τοποθετώντας τον άνθρωπο, την καθαρή σκέψη του, την ιστορική του μορφή και έκφραση, στο κέντρο των εξελίξεων.

Δημήτρης Αργυρός

πηγή

Μοίρασέ το:Share on Facebook126Tweet about this on TwitterShare on Google+0Share on LinkedIn0Pin on Pinterest0Email this to someone

You may also like...