Μολυβιές στο περιθώριο X

Μολυβιές στο περιθώριο Χ

 

            Αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο γραμμ. γένος – αρσενικό, θηλυκό φυσ. γένος

 

«Δε μου πήρε πολύ να καταλάβω ότι οι άνθρωποι σκέφτονται ανάποδα από μένα / εμένα που δε χρειάζομαι τίποτα, έτσι αγκιστρωμένος / που είμαι στη γη μου, γαλήνιος κι ανέφελος, μ’ όλα τα σύννεφα που περνάνε πάνω απ’ το κεφάλι μου / να μου αρκεί ο άνεμος, που συνθέτει τι θύελλές του και / τις κινήσεις του μέσα στον αέρα / μη με νομίζετε αδιάφορο….»

Μιλά το λιμάνι της Χάβρης στη θαυμάσια ποιητική αφήγηση του Ζοζέφ Αντράς «Ακόμα κι αν απομείνει μονάχα ένας σκύλος», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις του εικοστού πρώτου σε έξοχη μετάφραση[1] της Τζ. Αλγκράντη και του Φρ. Ολονέζου. Τότε γιατί «αγκιστρωμένος», «γαλήνιος κι ανέφελος»; Μα γιατί ‘‘το λιμάνι’’ δεν είναι ουδέτερο, είναι γραμματικού γένους αρσενικού στα γαλλικά κι ο Αντράς δεν μπορεί παρά να πλάσει έναν αφηγητή φυσικού γένους αρσενικού, μιας και γραμματικό και φυσικό γένος συμπίπτουν. Πώς να φανταστώ τον αφηγητή; Μήπως «λιμένα»; Δεν αρμόζει. Ανατρέχω στη Γραμματική του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη: «Το γραμματικό γένος, για το οποίο μιλεί η γραμματική, πολύ συχνά δεν αντιστοιχεί στο φυσικό γένος, που έχει η αντίστοιχη έννοια και έτσι η απόδοση του φυσικού γένους με το γραμματικό καταντά συχνά αυθαίρετη. Πλάι στα ουσιαστικά που το γραμματικό τους γένος ανταποκρίνεται στο φυσικό, υπάρχουν πλήθος άψυχα αντικείμενα ή αφηρημένα, χωρίς φύλο, που εκφράζονται με λέξεις αρσενικού ή θηλυκού: ουρανός, γιαλός, βράχος – πέτρα, βροχή, ειρήνη, χαρά.». Αποφασίζω να αυθαιρετήσω απολύτως και να φανταστώ τον αφηγητή «αρσενικό λιμάνι», σαν να επρόκειτο για επίκοινο όνομα. Για να το θυμάμαι, σημειώνω με μολυβάκι στο περιθώριο της μετάφρασης το σύμβολο του αρσενικού.

Παλαιό και γνωστό το πρόβλημα της απόδοσης των γενών. Παλαιός και γνωστός ο πονοκέφαλος των μεταφραστών, ιδίως όταν πρόκειται για σύμβολα, προσωποποιήσεις φυσικών ή ηθικών στοιχείων και – κυρίως – εμψυχώσεις φυσικών στοιχείων και μεταμορφώσεις φυσικών δυνάμεων σε ηθικές. Δεν κομίζω ασφαλώς τίποτε νέο. Θυμίζω απλώς ότι το φεγγάρι του Λόρκα δεν είναι γραμματικώς και φυσικώς ουδέτερο, αλλά μια θηλυκότατη Σελήνη, ο θάνατος του Παβέζε δεν είναι αρσενικός, αλλά θηλυκός (καταγόμενος από τα πανάρχαια μειρ, μερ, μορ – από τα οποία ο μόρος και η μοίρα – είναι η λατινική mors, η κοινή των ανθρώπων μοίρα, που δεν είναι άλλη από το θάνατο). Μπορεί κανείς να σημειώσει στο περιθώριο των μεταφράσεων το σύμβολο του θηλυκού για να θυμάται.

Θεωρώ όμως ότι η πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση του γρίφου «πώς αποδίδεται το γένος ενός ουσιαστικού» βρίσκεται στο «Σπίτι της Ψυχής» του Καβάφη, που ξαναδιάβασα προσφάτως με αφορμή την ανάγνωση του «Μπρυζ, η νεκρή» του Ρόντενμπαχ (εκδόσεις Σαιξπηρικόν, μτφρ Ι. Αβραμίδου). Στο ποίημα αυτό – από τα Κρυμμένα του – ο Καβάφης χρησιμοποιεί ως προμετωπίδα ένα απόσπασμα ποιήματος του Βέλγου συμβολιστή. Δε σημειώνει γραπτά την ερμηνεία του (‘‘μετάφραση’’), αλλά αφήνει τη νοερή διερμηνεία του να ορίσει το δικό του ποίημα.

Λεπτομέρειες για τις σχετικές μολυβιές στο περιθώριο της έκδοσης του Καβάφη στο επόμενο κείμενο της υποφαινόμενης.

[1] Δείτε στο youtube το βίντεο  «s’ il ne restait qu’ un chien» με τον D’ de Kabal. Απαγγέλλει ένα απόσπασμα που αντιστοιχεί στις σελίδες 21 – 23 του βιβλίου.

Μοίρασέ το:Share on Facebook0Tweet about this on TwitterShare on Google+0Share on LinkedIn0Pin on Pinterest0Email this to someone

You may also like...