Μολυβιές στο περιθώριο V

Μολυβιές στο περιθώριο

V

 

     Προσθήκη παραπομπής: στη σ. 95 του νέου αρχαιογνωστικού αποκτήματος, του βιβλίου Μαθήματα από την Αθηναϊκή Δημοκρατία (στη σειρά 21ος παράλληλος των εκδόσεων του Εικοστού Πρώτου) ο Δημήτρης Κυρτάτας, πραγματευόμενος τη λειτουργία του πολιτεύματος στους πολλούς μικρούς αθηναϊκούς δήμους, καταλήγει διαλλακτικά στην παρατήρηση ότι «αυτοί δεν ήταν μόνο σχολεία της δημοκρατίας, αλλά και εφαρμογή της στην καθημερινή ζωή» και μετριοπαθώς στο συμπέρασμα «ενδέχεται έτσι το σημαντικότερο δίδαγμα της αθηναϊκής δημοκρατίας να βρίσκεται ακριβώς στο συνδυασμό μιας άμεσης (ενν. στους δήμους) με μια αντιπροσωπευτική (ενν. στο Δήμο των Αθηναίων) και αποτελεσματική δημοκρατία». Στο μεταξύ έχει επισημάνει ότι οι περισσότερες σχετικές συζητήσεις λησμονούν τη λεπτομέρεια περί τους δήμους διότι «την άφησαν ασχολίαστη τόσο οι οπαδοί της δημοκρατίας, όσο και οι εχθροί της», δεν παραπέμπει όμως σε κάποιον από αυτούς.

     Εδώ λοιπόν προστίθεται από τους μαθητές της υποφαινόμενης, υποψήφιους της Θεωρητικής Κατεύθυνσης, η παραπομπή: αν ο όρος «δήμος» (πολιτικός πια κατά την κλασική περίοδο) και ο όρος «κώμαι» (γεωγραφικός) σημαίνουν την υποδιαίρεση των φυλών (βλέπε στο λήμμα δήμος του λεξικού των Lidellκαι Scott), είναι πιθανόν ο Αριστοτέλης να έχει ως σύγχρονό του ιστορικό πρότυπο ακριβώς αυτή τη λειτουργία των δήμων (τακτικές συνελεύσεις και αποφάσεις για όλα τα τοπικά θέματα) όταν αναπτύσσει το γενετικό ορισμό της πόλεως. Μπορούμε δηλαδή να υποθέσουμε ότι έχει στο νου του, ως απτό παράδειγμα, τον τρόπο με τον οποίο η κώμη, κοινωνία που σχηματίστηκε από περισσότερες οικίες, ικανοποιεί τις ανάγκες λατρείας και απονομής δικαιοσύνης, όταν σημειώνει τα εξής: «η κοινωνική οντότητα που προήλθε από τη συνένωση περισσότερων χωριών (: κωμών στο πρωτότυπο) είναι η πόλη, μια κοινωνική οντότητα τέλεια, που μπορούμε να πούμε ότι πέτυχε τελικά την ύψιστη αυτάρκεια˙ συγκροτήθηκε για να εξασφαλίζει τη ζωή, στην πραγματικότητα όμως υπάρχει για να εξασφαλίζει την καλή ζωή» (Πολιτικά, 1252b27-30, μετάφραση Λυπουρλή). Εχθρός της δημοκρατίας βέβαια, αφήνει ασχολίαστη τη λεπτομέρεια, αφού έχει προηγουμένως παρουσιάσει το απώτερο καταγωγικό στάδιο οικίας (πρώτης κοινωνικής οντότητας) και κώμης (δεύτερης): «εβασιλεύοντο» (Πολιτικά, 1252b 15 – 27).

     Απόκτημα άρα και το τελευταίο αυτό βιβλίο του Κυρτάτα: όλα τα κείμενα που περιέχονται, αδημοσίευτες εισηγήσεις ή αναδημοσιευόμενα με αλλαγές άρθρα, δοκιμάζουν με τον τρόπο που είδαμε την ερευνητική διάθεση του αναγνώστη προτείνοντας μέθοδο. Φωτίζουν επίσης πτυχές της αθηναϊκής δημοκρατίας κομίζοντας ενδιαφέροντα στοιχεία, αναθεωρούν άλλες εισάγοντας νέες οπτικές, αίρουν βεβαιότητες ή κλονίζουν πεποιθήσεις και βέβαια κατακτούν όποιον τα προσεγγίζει για να ωφεληθεί, ακόμη κι όταν έχει ενστάσεις, καθώς διδάσκουν με το γοητευτικό εκείνο τρόπο που έχει καταστήσει το γράφοντα μοναδική περίπτωση σοβαρότατου Έλληνα επιστήμονα: τιμά την ευφροσύνη ως κύριο γνώρισμα της σωφροσύνης…

     Ένα από αυτά που διδάσκει είναι και το περιεχόμενο του όρου «δήμος»: γεωγραφικές ενότητες της Αττικής, το σύνολο των Αθηναίων πολιτών, η μεγάλη μάζα των πολιτών σε αντιδιαστολή προς τους ολίγους…Πραγματεύεται το θέμα στην αναδημοσίευση σε εκτενέστερη μορφή του «Οι δούλοι της αθηναϊκής δημοκρατίας», σ.σ. 66 – 67, σε κείμενο δηλαδή, η κεντρική ιδέα του οποίου είχε αποτελέσει απάντηση σε μια ανακοίνωση της Νικόλ Λορώ. Σ’ ένα βιβλίο της Λορώ – κατά σύμπτωση – παρεμβαίνουμε στη συνέχεια, πάνω στο αίνιγμα του «δήμου» αυτή τη φορά.

     Εισαγωγή «διόρθωσης»: στη σ. 147 του αναμφίβολα σημαντικού έργου Η τραγωδία της Αθήνας, στο κεφάλαιο Ο Θουκυδίδης και η εξέγερση μέσα στις λέξεις με θέμα τα Κερκυραϊκά (Γ΄ 70-81), συναντάμε τη φράση του ιστορικού «οι των Κερκυραίων έχοντες τα πράγματα επιτίθενται τω δήμω και μαχόμενοι ενίκησαν» (72) με ερμηνεία του «δήμου» λαός αντί δημοκρατικοί, άρα με τον κίνδυνο παρερμηνείας του χαρακτήρα της αντιπαράθεσης («στάσις»). Το πράγμα μπορεί να είναι σοβαρό, καθώς σε όλη την έκταση της αφήγησης των σχετικών γεγονότων (στην πραγματικότητα, σε όλο το εύρος της έρευνας και το βάθος της ανάλυσης, αυτής που απολήγει στην αριστουργηματική «Παθολογία του πολέμου»), ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τον όρο «δήμος» με τη σημασία δημοκρατικοί και μόνο σε μία περίπτωση με άλλη σημασία: δημοκρατία ή μάλλον πολίτευμα στο οποίο ασκεί την εξουσία η δημοκρατική παράταξη («επιφέροντες την αιτίαν τοις καταλύουσι τον δήμον»: ρίχνοντας την κατηγορία σ’ αυτούς που προσπαθούσαν να καταλύσουν τη δημοκρατία, 81).

     Τη «διόρθωση» οφείλω στους μαθητές της Α΄ Τάξης, που παρακολουθούν το μάθημα «Αρχαίοι Έλληνες ιστοριογράφοι»!

Μοίρασέ το:Share on Facebook7Tweet about this on TwitterShare on Google+0Share on LinkedIn0Pin on Pinterest0Email this to someone

You may also like...