Η τέχνη της μνήμης

Κακά τα ψέματα, είμαστε πολιτισμός τού ηλεκτρισμού. Αν για κάποιο μαγικό λόγο σταματήσει το συνεχές ρεύμα να παράγεται συνεχώς και το εναλλασσόμενο πάψει να εναλλάσσεται, τότε η Γη θα σταματήσει να γυρίζει… Σκεφτείτε για λίγο τι θα επικρατούσε τότε, και ειδικά τι θα συνέβαινε με τη λειτουργία των υπολογιστών. Πολλώ μάλλον, τι θα συνέβαινε με όλες αυτές τις πληροφορίες –χρήσιμες και άχρηστες που αποθηκεύονται καθημερινά στους σκληρούς δίσκους.
     Ε, λοιπόν, αυτό δεν θα ήταν πρόβλημα για έναν πολίτη της Αρχαίας Ελλάδας ούτε της Ρώμης και, γενικότερα, του παλαιού κόσμου. Και τούτο γιατί οι άνθρωποι των περασμένων χρόνων, άνθρωποι που δεν είχαν πού να «αποθηκεύσουν» τις γνώσεις τους, είχαν εφεύρει κατάλληλους μνημοτεχνικούς τρόπους ώστε να εξυπηρετούνται. Φανταστείτε, για παράδειγμα, έναν αοιδό ο οποίος ούτε λίγο ούτε πολύ ήταν σε θέση να απο-στηθίσει (με την απόλυτη σημασία του περιεχομένου της λέξης: μαθαίνω από στήθους κάτι που αγαπώ) δώδεκα και δεκαπέντε χιλιάδες στίχους της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Αυτούς ακριβώς τους μνημοτεχνικούς τρόπους πραγματεύεται το εξαιρετικό βιβλίο της FrancesA. Yates (Φράνσες Α. Γέιτς) με τίτλο Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ, εκδ. ΜΙΕΤ, 2012.
Λίγοι γνωρίζουν ότι οι Έλληνες, που εφηύραν πολλές τέχνες, εφηύραν και μια τέχνη της μνήμης, η οποία πέρασε –όπως και οι υπόλοιπες– στη Ρώμη και από εκεί στην ευρωπαϊκή παράδοση. Η τέχνη αυτή έχει αντικείμενο την απομνημόνευση, και χρησιμοποιεί μια τεχνική αποτύπωσης «θέσεων» και «εικόνων» στη μνήμη. Ενώ εμείς, οι νεότεροι, έχουμε ισχνή πια ικανότητα μνήμης μιας και όλα τα «σώζουμε» σε σκληρούς δίσκους και κινητά, στον αρχαίο κόσμο, όπου δεν είχαν τυπογραφεία, ούτε καν χαρτί για να γράφουν σημειώσεις ή να δακτυλογραφούν τις διαλέξεις τους, η ασκημένη μνήμη ήταν ζωτικής σημασίας.

Η συγγραφέας αρχίζει την αναζήτηση αυτής της μνημονικής τεχνικής από τον Σιμωνίδη τον Κείο, τον οποίο θεωρεί και εφευρέτη της. Παραθέτει χιουμοριστικά περιστατικά και ιστορικά παραδείγματα, τα οποία αναδεικνύουν και τον αγώνα των προγενεστέρων να κρατούν στη μνήμη τους όσο δυνατόν περισσότερα πράγματα μπορούν. Στη συνέχεια, περνά στη Ρωμαϊκή εποχή, εστιάζοντας κυρίως στον Κικέρωνα, ο οποίος εντάσσει τη μνημονική στη ρητορική τέχνη (
inventio– εύρεση, dispοsito– διάταξη, elocutio– διατύπωση, memoria– μνήμη, pronuntiatio– εκφώνηση).
Η «τέχνη της μνήμης» εγκαταλείπεται κατά τη διάρκεια της εξάπλωσης της Χριστιανικής θρησκείας και αρχίζει πάλι να χρησιμοποιείται την εποχή του Μεσαίωνα. Σε αυτό το σημείο, έχουμε πλέον καταγεγραμμένες αναφορές για ένα πολύ ενδιαφέρον δημιούργημά της, τα «Παλάτια μνήμης». Τα παλάτια μνήμης είναι φανταστικά κτήρια, εγκαταστάσεις/χώροι με αριθμό και μορφή δωματίων, χώρων, κήπων, κόσμων και διαστάσεων που εξαρτάται μόνο από την έμπνευση και τη φαντασία του κατασκευαστή του. Στηρίζονται σε μια αλληλουχία:

Η τάξη των θέσεων συντηρεί την τάξη των εικόνων με τις πληροφορίες που αντιπροσωπεύουν.

Δημιουργώντας δηλαδή ένα φανταστικό «κόσμο», κτήριο ή χώρο, απομνημονεύοντάς τον (κάτι ιδιαιτέρως εύκολο), συνδέοντας πληροφορίες με φανταστικές εικόνες, σύμβολα κ.τ.λ. τα οποία να μην περνάνε απαρατήρητα στο υποσυνείδητο και τοποθετώντας τις εικόνες αυτές στους χώρους του παλατιού μνήμης, ο δημιουργός αποκτά κυριολεκτικά ακαριαία ανάκληση πληροφοριών απλώς ανοίγοντας μια πόρτα ή κοιτώντας από ένα παράθυρο.
     Μεταφερόμαστε έτσι σιγά σιγά στον κόσμο των αποκρυφιστών, που λέγεται πως χρησιμοποιώντας ενέργειες, ονόματα δύναμης, σιγίλια φορτισμένα με ενέργεια, σύμβολα και δεκάδες άλλες τεχνικές ισχυροποίησαν αυτά τα παλάτια αυξάνοντας στο έπακρο την χωρητικότητα πληροφοριών των εικόνων δίνοντάς τους υπόσταση και κίνηση. Λέγεται, επίσης, ότι μέσω αυτών των ενδυναμώσεων των παλατιών μνήμης το περιεχόμενό τους γινόταν «φορητό» και μπορούσε να μεταβιβαστεί από άτομο σε άτομο μέσω μιας ιδιαίτερης διαδικασίας.

     Το βιβλίο περιέχει μνημοτεχνικούς χάρτες και εικόνες που απεικονίζουν με ευκρίνεια τις σκέψεις όλων εκείνων που θέλησαν να υπηρετήσουν τη Μνημοσύνη, τη μητέρα των Μουσών. Περιδιαβάζει ονόματα, όπως του Τζορντάνο Μπρούνο, του Δάντη, του Θωμά του Ακινάτη, για να φτάσει μέχρι τον Λάιμπνιτς. Εκεί, μάλλον, τελειώνει και η επίδραση της τέχνης της μνημονικής ως βασικού παράγοντα των ευρωπαϊκών εξελίξεων. Είναι, όμως, αλήθεια ότι υπήρξαν πολλές επιβιώσεις στους μεταγενέστερους χρόνους. Κι όσον αφορά τη σύγχρονη εποχή, με όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας, προσωπικά δεν είμαι και τόσο σίγουρος για το … ρεύμα, οπότε καλό είναι να αρχίσουμε να εξασκούμε ξανά αυτή τη λησμονημένη τέχνη.   

Μοίρασέ το:Share on Facebook15Tweet about this on TwitterShare on Google+0Share on LinkedIn0Pin on Pinterest0Email this to someone

You may also like...

  • Thanasis Efthimiou

    Πόσο παράξενο που όσο λιγότερο χρησιμοποιείται τόσο περισσότερο αδυνατίζει!